Czarna księga

Przykłady nadużyć władzy wobec ludzi i instytucji kultury

Jarosław Sellin, wiceminister kultury, z ironią potraktował obawy filmowców przybyłych do Gdyni na 44. Festiwal Polskich Filmów Fabularnych – obawy wyrażone między innymi przez laureatkę konkursu, Agnieszkę Holland – że jesteśmy świadkami odradzającej się cenzury. Skonfrontujmy więc ironię pana wiceministra z faktami.

Cenzura wróciła – stopniowo i konsekwentnie niszcząc polską kulturę. Choć teoretycznie nie istnieje, można wymieniać jej liczne przykłady: cenzura prewencyjna, cenzura finansowa, cenzura medialna czy autocenzura (wynikająca najczęściej z poczucia zagrożenia). Dodajmy do tego przypadki niszczenia instytucji kultury, pozbawiania wydarzeń artystycznych należnego finansowania czy decyzje personalne – to wszystko uniemożliwia pracę na rzecz kultury tym, których władza uznała za wrogich ideologicznie. Pociąga to za sobą nie tylko zubożenie oferty kulturalnej, ale i pozbawia społeczeństwo konstytucyjnie zagwarantowanego dostępu do wolnej sztuki.

Dowodem niech będzie „Czarna Księga” – prowadzona i stale uzupełniana przez działaczy Kultury Niepodległej. Poniżej prezentujemy listę blisko 70 najbardziej kontrowersyjnych przypadków, które w ostatnich latach uderzyły nie tylko w polskich twórców, ale i w uczestników kultury. Lista nie jest zamknięta – czekamy na informacje o tych przypadkach, które powinny się na niej znaleźć.

 (skrócona lista przykładów nadużyć władzy – także cenzorskich – wobec ludzi i instytucji kultury)

TEATR

  • odwołanie spektaklu „Golgota Picnic” w reżyserii Rodrigo Garcii na Festiwalu Malta (2014 r.);
  • domaganie się przez wicepremiera i ministra kultury prof. Piotra Glińskiego odwołania premiery spektaklu „Śmierć i dziewczyna” (na podstawie książki Elfriede Jelinek) w reżyserii Eweliny Marciniak w Teatrze Polskim we Wrocławiu (premiera – listopad 2015r.);
  • wniosek tarnowskich radnych o odwołanie dyrektora Teatru im. Ludwika Solskiego po premierze spektaklu „Kalkstein/Czarne słońce” (2016 r.);
  • zniszczenie Teatru Polskiego we Wrocławiu, zapoczątkowane powołaniem na dyrektora teatru Cezarego Morawskiego, co w konsekwencji doprowadziło do zwolnień aktorów i zdjęcie z afisza wielu spektakli wyprodukowanych jeszcze za czasów dyrekcji Krzysztofa Mieszkowskiego; wstrzymywanie decyzji o odwołaniu Cezarego Morawskiego – do czego przyczyniało się MKiDN oraz Dolnośląski Urząd Wojewódzki (pod rządami PiS);
  • pozbawiona merytorycznych podstaw decyzja o nieprzedłużeniu kontraktu dyrektorskiego z Janem Klatą w Starym Teatrze w Krakowie; na jego miejsce powołano Marka Mikosa – co było początkiem konfliktu z zespołem aktorskim teatru (2017 r.);
  • odwołanie przez TVP premiery spektaklu teatru telewizji „Biały dmuchawiec” Mateusza Pakuły w reż. Agaty Dyczko ze względu na udział w nim aktorki Julii Wyszyńskiej (występującej także w kontrowersyjnej „Klątwie” w reż. O. Frljica); próba wmuszenia ponownego zarejestrowania spektaklu – z inną niż wspomniana wcześniej aktorka;
  • zerwanie ustaleń pomiędzy TVP a Wytwórnią Filmów Dokumentalnych i Fabularnych w Warszawie, regulujących kwestie emisji spektakli cyklu Teatroteka (liczącego 50 tytułów, czyli największego zbioru polskiego dramatu współczesnego, realizowanego przez najważniejszych twórców teatralnych i filmowych telewizji);
  • wykluczenie spektakli Teatroteki z Festiwalu Dwa Teatry – będącego najważniejszym przeglądem twórczości telewizyjnej i radiowej w Polsce;
  • próby cenzurowania i wpływania na koncepcje autorskie przez instytucje publiczne (czego dobrym przykładem jest spór grupy TERAZ POLIŻ z Instytutem Pileckiego);
  • zdjęcie z teatralnych afiszy i wycofanie z programów festiwali teatralnych spektaklu „Biała siła, czarna pamięć” (na podstawie książki Marcina Kąckiego) w reżyserii Piotra Ratajczaka z Teatru Dramatycznego im. A. Węgierki w Białymstoku;
  • ingerencja Prezydenta Rzeszowa w prace nad spektaklem „#chybanieja” (wg Artura Pałygi) w reżyserii Pawła Passiniego, a potem żądanie odwołania premiery (2019 r.);
  • odwołanie prezentacji spektaklu „Słowo na G” w reżyserii Grzegorza Grecasa zrealizowanego przez Teatr Układ Formalny (poświęconego bezradności szkoły i zmowie milczenia wokół zjawiska gwałtu);
  • odwołanie premiery „Nie-Boskiej komedii” wg Zygmunta Krasińskiego przygotowywanej w Teatrze Starym w reż. O. Frljica (2013 r.);
  • próba zablokowania spektaklu „Nasza przemoc, wasza przemoc” w reż. O.Frljicia na Festiwalu Prapremier w Bydgoszczy (wrzesień 2016 r.);
  • próba wymuszenia na dyrekcji Teatru Powszechnego w Warszawie zdjęcia z teatralnego afisza „Klątwy” (na podstawie dramatu St. Wyspiańskiego) w reż. O.Frljica (premiera: luty 2017) pod pretekstem obrazy uczuć religijnych;
  • odebranie dotacji Festiwalowi Malta w Poznaniu (2017 r.) – ze względu na planowany pokaz „Klątwy” w reż. O. Frlijica;
  • wycofanie dotacji dla Festiwalu Dialog–Wrocław z powodu prezentacji spektaklu w reżyserii Frljica (2017 r.);
  • zwolnienie redaktorki TVP Kultura, Katarzyny Kuszyńskiej, za dopuszczenie do emisji materiału o premierze „Klątwy” Olivera Frljića w warszawskim Teatrze Powszechnym i zawieszenie dziennikarki Anny Mikołajczyk, która materiał przygotowała. W proteście przeciwko tym decyzjom A. Mikołajczyk zrezygnowała z pracy (2017 r.);
  • decyzja o odwołaniu bez wskazania podstawy prawnej Aleksandry Gajewskiej z funkcji dyrektorki Teatru Rozrywki w Chorzowie uchwałą Zarządu Województwa Śląskiego – za to, że nie dość aktywnie broniła władz w rozmowie (prywatnej, nagranej bez jej wiedzy i zgody); decyzja cofnięta na skutek szerokich protestów i interwencji prawnych(2019r.);
  • unieważnienie przez Marszałka województwa kujawsko-pomorskiego konkursu na dyrektora Teatru im. Wilama Horzycy w Toruniu, zakończone wyrokiem sądu uchylającym uchwałę o unieważnieniu konkursu (2015.).

INSTYTUCJE KULTURY

(polityka kadrowa)

  • odwoływanie doświadczonych i posiadających merytoryczne kompetencje dyrektorów instytutów kulturalnych:
  • Pawła Potoroczyna z funkcji szefa Instytutu Adama Mickiewicza (sprawa trafiła do sądu, który stwierdził, że: „rozwiązanie stosunku pracy z powodem nastąpiło w sposób niezgodny z przepisami prawa pracy”);
  • Grzegorza Gaudena z funkcji szefa Instytutu Książki (Grzegorz Gauden przegrał sprawę w sądzie I instancji, sąd II instancji oddalił apelację);
  • Magdaleny Sroki z funkcji szefowej Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej;
  • Michała Merczyńskiego z funkcji szefa Narodowego Instytutu Audiowizualnego; oficjalnym powodem dymisji były zmiany formalne wynikające z połączenia NInA z Filmoteką Narodową (M. Merczyński wygrał w sądzie sprawę o odszkodowanie);
  • zwolnienie (ze skutkiem natychmiastowym) dyrektorek Instytutów Polskich w Berlinie i Nowym Jorku: Katarzyny Wielgi-Skolimowskiej i Agaty Grendy; Katarzyna Wielga–Skolimowska została zwolniona za m.in. promowanie śląskiego designu (co, zdaniem MSZ było wspieraniem Ruchu Autonomia Śląska) i za źle ocenioną organizację berlińskiej premiery filmu „Smoleńsk” w reż. Antoniego Krauzego; krytykowane było także „kładzenie nadmiernego akcentu na dialog polsko-żydowski kosztem innych kierunków dialogu międzykulturowego” ;
  • decyzja o nieprzedłużeniu kontraktu dyrektorskiego z Dorotą Buchwald w Instytucie Teatralnym im. Zbigniewa Raszewskiego – mimo szerokiego poparcia środowiska teatralnego (2018 r.);
  • zwolnienie dyrektorki Nadarzyńskiego Ośrodka Kultury, Kamili Michalskiej, za zorganizowanie koncertu Natalii Przybysz (2018r.);
  • odwołanie Pawła Machcewicza z funkcji Dyrektora Muzeum II Wojny Światowej (2018 r.);
  • rozwiązanie umowy o pracę z Ewą Joszczak, Główną Ksiegową Muzeum II Wojny Światowej, poprzedzone śledzeniem i fotografowaniem prywatnych spotkań zainteresowanej (2018r);
  • skandalicznie i niemające precedensu zachowanie wobec profesora Dariusza Stoli, dyrektora Muzeum Żydów Polskich POLIN – który wygrał konkurs pozwalający mu dalej prowadzić zarządzaną wcześniej instytucją; Dariusz Stola do dziś nie doczekał się powołania od ministra kultury prof. Piotra Glińskiego (stan na wrzesień 2019 r.);

SZTUKI WIZUALNE

  • nieprzedłużenie bez podania przyczyn merytorycznych kontraktu z Anną Potocką, dyrektorką opolskiej Galerii Sztuki Współczesnej (2019 r.);
  • nieprzedłużenie bez podania przyczyn merytorycznych kontraktu z Eulalią Domanowską, dyrektorką Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku (2019 r.);
  • nieprzedłużenie bez podania przyczyn merytorycznych kontraktu z Małgorzatą Ludwisiak, dyrektorką Centrum Sztuki Współczesnej w Warszawie (2019 r.);
  • powołanie na dyrektora Muzeum Narodowego w Warszawie prof. Jerzego Miziołka – powszechnie krytykowanego za niekompetentne zarządzanie instytucją, liczne konflikty z pracownikami, a także zwolnienia cenionych kuratorów sztuki (w tym prof. Antoniego Ziemby i Piotra Rypsona – twórcy Galerii XX i XXI Wieku w Muzeum Narodowym);
  • likwidacja Galerii XX i XXI Wieku w warszawskim Muzeum Narodowym (2019 r.);
  • usunięcie z Muzeum Narodowego w Warszawie prac Natalii LL „Sztuka konsumpcyjna” i Katarzyny Kozyry „Pojawienie się Lou Salome” (2019 r.);
  • próba zablokowania wystawy „Memy” Marty Frey w Pałacu Kultury Zagłębia przez radnego PiS (2017 r.);
  • aresztowanie na wniosek olsztyńskiej prokuratury obrazu „Kochankowie w stodole” prezentowanego w Galerii Dobro (2018 r.);
  • zmiany ekspozycji gdańskiego Muzeum II Wojny Światowej bez konsultacji z autorami (2018 r.);
  • odwołanie wystawy „Time Gates” Moniki Piórkowskiej w Instytucie Polskim w Wiedniu (2017 r.).

DOTACJE

  • polityka dotacyjna Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, przyznawanie dużych grantów w programach ministerialnych podmiotom bez doświadczenia, organizacjom związanym politycznie z obozem „dobrej zmiany“, przy jednoczesnej odmowie dofinansowania przedsięwzięć o ustalonej renomie, organizowanych przez podmioty z dużym dorobkiem i o ustalonej marce;
  • decyzja ministra kultury prof. Piotra Glińskiego o nieprzyznaniu dotacji (w ramach programu „Promocja czytelnictwa”) prawie 300 festiwalom i wydarzeniom literackim promującym czytelnictwo;
  • zakończenie decyzją MKiDN finansowania poświęconego kulturze internetowego „Dwutygodnika”;
  • odbieranie – decyzją MKiDN – dotacji czasopismom i periodykom naukowym; niepokoi także praktyka odmowy informowania o tym, kim są eksperci powołania do oceniania wniosków dotacyjnych;
  • odebranie – decyzją MKiDN – dotacji Europejskiemu Centrum Solidarności w Gdańsku (2019 r.).

FILM

  • decyzja TVP o opatrzenie filmu „Ida” w reż. Pawła Pawlikowskiego komentarzami i napisami – bez zgody autora;
  • odwoływanie telewizyjnej premiery nagradzanego dokumentu „Mów mi Marianna” Karoliny Bielawskiej (co skutecznie uniemożliwiło dystrybucję filmu w serwisach VoD);
  • decyzja o połączeniu państwowych studiów filmowych: WFDiF, Studia Filmowego KADR, Studia Filmowego TOR, Studia Filmowego ZEBRA, Studia Miniatur Filmowych oraz Studia Filmowego KRONIKA;
  • kontrowersje wokół Festiwalu Filmów Fabularnych w Gdyni (2019 r.):
  1. zmiana struktury organizacyjnej w znacznym stopniu ograniczająca wpływ twórców na przebieg festiwalu;
  2. niejasny sposób przyjmowania filmów do konkursu głównego (co zaowocowało sporem o film „Mowa ptaków” w reż. Xaverego Żuławskiego);
  3. zamieszanie wokół niezrozumiałej decyzji o wycofaniu z głównego konkursu filmu „Solid Gold” w reż. Jacka Bromskiego – a potem, po protestach, ponowne filmu przyjęcie (z informacją od TVP, producenta filmu, że twórcy będą musieli zwrócić przyznaną na film dotację).

MUZYKA

  • Festiwal Opole (2017 r.) – ingerencja i próby ingerencji w program festiwalu z powodów pozaartystycznych (politycznych i ideologicznych); próba wykluczenia Kayah, wykluczenie Arkadiusza Jakubika i jego zespołu Doktor Misio z festiwalu;
  • odwołanie koncertu zespołu Vader w Chojnicach;
  • odwołanie koncertu szwedzkiego zespołu Marduk w Rzeszowie;
  • odwołanie festiwalu Metal Doctrine z koncertem metalowego zespołu KAT w Piekarach Śląskich;
  • przerwanie koncertu zespołu Kapela Podwórkowa w Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku podczas Nocy Muzeów (2019 r.);
  • usunięcie zapisu występu Natalii Przybysz z retransmisji koncertu „nowOsiecka” w TVP2 – pominięcie informacji, że brała udziału w koncercie także w napisach kończących retransmisję.

LITERATURA

  • decyzja olsztyńskiego kuratorium o wycofaniu książki „Kim jest ślimak Sam” Marii Pawłowskiej i Jakuba Szamałka z bibliotek szkolnych;
  • odwoływanie wyjazdów na zagraniczne imprezy branżowe promujące polską literaturę tych twórców, którzy zostali uznani przez władzę za obcych światopoglądowo;
  • próba wymuszenia na pisarzu Marcinie Szczygielskim zorganizowania oddzielnych kanałów sprzedaży jego książek dla dzieci i dla dorosłych;
  • protest radnych PiS przeciwko przyznaniu tytułu „Zasłużona dla Miasta Wałbrzycha” Oldze Tokarczuk.

NIEPOKOJĄCE ZJAWISKA W SFERZE PUBLICZNEJ

  • upartyjnienie mediów publicznych;
  • świadome wydawanie przez MKiDK decyzji wadliwych prawnie, których jedynym celem jest skomplikowanie sytuacji twórców lub uniemożliwienie realizacji przedsięwzięć, których nie popiera obóz „dobrej zmiany“ – z pełną świadomością, że decyzje te w procesach sądowych zostaną podważone. Obliczone jest to na grę na czas i zniechęcenie twórców i organizatorów oraz skutkuje odszkodowaniami, które są wypłacane ze środków publicznych;
  • niejasne kryteria powoływania i odwoływania dyrektorów instytucji kultury, przedłużania lub nieprzedłużania kontraktów urzędującym dyrektorom, uznaniowe stosowanie lub procedury konkursowej w narodowych instytucjach kultury i instytucjach współprowadzonych;
  • powoływanie na stanowiska dyrektorskie w instytucjach kultury funkcjonariuszy „dobrej zmiany“ (m.in. Karola Nawrockiego – Muzeum II Wojny Światowej);
  • wyciek do mediów listy nazwisk ludzi kultury rekomendowanych przez MSZ do zapraszania przez Instytuty Polskie za granicą wykazał, że brakuje na niej wielu znamienitych twórców (w kategorii literackiej brakowało m.in. najczęściej nagradzanej polskiej pisarki Olgi Tokarczuk);
  • celowe wyciszanie informacji przez zagraniczne, podległe MSZ, Instytuty Polskie o wydarzeniach artystycznych i spotkaniach z twórcami uważanymi przez władze za wrogich ideologicznie czy światopoglądowo; odmowa promocji niepokornych twórców na stronach internetowych Instytutów, w newsletterach i w innych kanałach komunikacji z odbiorcami; odmowa informowania o działalności tych twórców, odmowa pomocy w organizacji zagranicznej działalności wspomnianych artystów;
  • tolerowanie zachowań homofobicznych przez instytucje publiczne i publiczne instytucje kultury;
  • zdjęcie z anteny TVP Kultura programu Pegaz z udziałem Przemysława Wojcieszka, autora spektaklu „Hymn Narodowy”, krytycznego wobec partii rządzącej;
  • szykanowanie i cenzurowanie w mediach publicznych wiadomości na temat Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy;
  • obostrzenia formalne dla Festiwalu Pol’and’Rock (surowsze niż dla innych, analogicznych imprez) organizowanego przez Fundację WOŚP.